Định mức phát thải khí nhà kính tại Việt Nam

1. Định mức phát thải khí nhà kính là gì?

Trong quản trị doanh nghiệp, định mức phát thải khí nhà kính thường được hiểu là một chỉ số cường độ phát thải: tổng lượng phát thải được chuẩn hóa theo một đơn vị phản ánh quy mô hoạt động. Mẫu số có thể là tấn sản phẩm, mét vuông diện tích vận hành, đơn vị điện năng tạo ra, giờ máy, kilômét vận chuyển hoặc một đơn vị nghiệp vụ khác. Chỉ số này trả lời câu hỏi: để tạo ra một đơn vị đầu ra, cơ sở phát sinh bao nhiêu tấn CO2 tương đương?

Cách biểu diễn theo cường độ giúp tách phần nào ảnh hưởng của quy mô. Một nhà máy tăng sản lượng có thể có tổng phát thải tăng nhưng cường độ phát thải trên một tấn sản phẩm giảm. Ngược lại, tổng phát thải giảm trong thời kỳ sản xuất suy giảm chưa chắc cho thấy hiệu suất carbon đã tốt hơn. Vì vậy, doanh nghiệp nên theo dõi đồng thời tổng phát thải tuyệt đối và chỉ số cường độ, thay vì dùng một con số để thay thế cho con số còn lại.

Không có một định mức phát thải khí nhà kính chung cho mọi ngành

Mỗi ngành có quy trình, nguồn phát thải và đơn vị đầu ra khác nhau. Cơ sở sản xuất xi măng quan tâm đến nhiên liệu và phản ứng quá trình; doanh nghiệp logistics quan tâm đến nhiên liệu, quãng đường và tải trọng; tòa nhà thương mại quan tâm đến điện, môi chất lạnh và diện tích sử dụng; cơ sở xử lý chất thải lại cần xem xét loại chất thải, công nghệ và khí thu hồi. Một giá trị định mức phát thải khí nhà kính chỉ có ý nghĩa khi ranh giới, loại khí, nguồn dữ liệu, đơn vị đầu ra và phương pháp quy đổi đều được mô tả rõ.

Doanh nghiệp không nên lấy một con số trên Internet rồi gọi đó là “mức được phép phát thải”. So sánh chỉ hợp lý khi hai cơ sở có ranh giới và phương pháp đủ tương đồng. Ngay cả trong cùng một ngành, cơ cấu sản phẩm, tuổi thiết bị, chất lượng nguyên liệu, tỷ lệ sử dụng công suất và điều kiện vận hành cũng có thể làm chỉ số khác nhau.

Định mức phát thải khí nhà kính phải đi sau kiểm kê

Muốn xây dựng định mức phát thải khí nhà kính đáng tin cậy, cơ sở cần có dữ liệu phát thải được tính toán trên một ranh giới xác định. Nói cách khác, kiểm kê tạo ra tử số; dữ liệu sản lượng hoặc hoạt động tạo ra mẫu số. Nếu chưa xác định đầy đủ nguồn phát thải hoặc chưa kiểm soát chất lượng dữ liệu, một chỉ số cường độ có nhiều chữ số thập phân vẫn có thể gây hiểu nhầm. Để hiểu bối cảnh rộng hơn, doanh nghiệp có thể tìm hiểu về khí nhà kính trước khi thiết kế hệ thống chỉ tiêu.

2. Khung pháp lý về phát thải khí nhà kính tại Việt Nam

Khung quản lý định mức phát thải khí nhà kính hiện hành không nên được diễn giải đơn giản thành một bảng “định mức tối đa” áp dụng đồng loạt cho mọi doanh nghiệp. Nghị định 06/2022/NĐ-CP quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn. Nghị định này đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/8/2025. Khi áp dụng, cần đọc văn bản gốc cùng nội dung sửa đổi và hướng dẫn chuyên ngành liên quan.

Nghị định 119/2025/NĐ-CP tiếp tục làm rõ cơ chế hạn ngạch, hệ thống đăng ký quốc gia, báo cáo giảm nhẹ và thị trường carbon. Văn bản quy định rằng giai đoạn từ năm 2025 đến hết năm 2030, cơ sở được phân bổ hạn ngạch có trách nhiệm xây dựng và thực hiện biện pháp giảm nhẹ phù hợp với hạn ngạch được phân bổ; cơ sở chưa được phân bổ hạn ngạch vẫn phải xây dựng, thực hiện kế hoạch giảm nhẹ cấp cơ sở theo quy định nếu thuộc đối tượng áp dụng. Điều này cho thấy hạn ngạch pháp lý và định mức phát thải khí nhà kính trong quản trị nội bộ có thể liên quan, nhưng không phải là một khái niệm.

Đối tượng phải kiểm kê

Quyết định 13/2024/QĐ-TTg ban hành danh mục cập nhật các lĩnh vực và cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê. Doanh nghiệp cần đối chiếu tên và thông tin cơ sở trong danh mục, đồng thời theo dõi văn bản cập nhật tiếp theo. Việc một cơ sở chưa nằm trong danh mục không có nghĩa là doanh nghiệp không thể hoặc không nên quản lý dữ liệu phát thải; tuy nhiên nghĩa vụ pháp lý và lộ trình báo cáo phải được xác định từ văn bản có hiệu lực, không suy đoán từ quy mô doanh nghiệp.

Đối với cơ sở thuộc danh mục, kiểm kê và kế hoạch giảm nhẹ là nền tảng để theo dõi thực hiện. Định mức phát thải khí nhà kính nội bộ có thể được dùng như một chỉ số vận hành hỗ trợ, nhưng báo cáo chính thức vẫn phải theo biểu mẫu, phương pháp và quy trình được quy định. Doanh nghiệp nên duy trì hồ sơ giải trình để chỉ ra nguồn dữ liệu, công thức, phiên bản hệ số và người phê duyệt.

Mục tiêu giảm nhẹ và hạn ngạch

Mục tiêu giảm nhẹ là kết quả mà tổ chức dự kiến đạt được trong một kỳ nhất định so với kịch bản hoặc đường cơ sở được xác định. Hạn ngạch phát thải là lượng phát thải được phân bổ theo cơ chế pháp lý. Định mức phát thải khí nhà kính theo cường độ lại là tỷ lệ phục vụ theo dõi hiệu suất. Một cơ sở có thể đạt định mức phát thải khí nhà kính trên đơn vị sản phẩm nhưng vẫn vượt tổng phát thải kế hoạch nếu sản lượng tăng mạnh; hoặc tổng phát thải giảm nhưng định mức xấu đi vì thiết bị vận hành dưới tải.

Vì vậy, bộ chỉ tiêu quản trị nên có ít nhất ba lớp: tổng phát thải theo ranh giới kiểm kê; cường độ phát thải theo đơn vị hoạt động; và tiến độ thực hiện biện pháp giảm nhẹ. Nếu cơ sở được phân bổ hạn ngạch, cần theo dõi thêm số dư hạn ngạch và nghĩa vụ liên quan theo quy định. Mỗi lớp trả lời một câu hỏi khác nhau và không được tráo đổi trong báo cáo.

3. Phân biệt định mức, hệ số, kết quả kiểm kê và hạn ngạch

Nhầm lẫn thuật ngữ về định mức phát thải khí nhà kính là nguyên nhân phổ biến khiến doanh nghiệp đặt sai chỉ tiêu hoặc truyền thông quá mức. Bảng dưới đây tóm tắt chức năng của từng khái niệm. Đây là bảng giải thích quản trị, không thay thế định nghĩa pháp lý trong văn bản chuyên ngành.

Hệ số phát thải không phải định mức

Hệ số phát thải mô tả quan hệ giữa dữ liệu hoạt động và lượng khí phát sinh. Ví dụ, lượng nhiên liệu tiêu thụ được nhân với hệ số phù hợp để tính một hoặc nhiều loại khí, sau đó quy đổi khi cần. Định mức doanh nghiệp có thể dùng chính kết quả đó làm tử số, nhưng còn phụ thuộc vào mẫu số sản lượng. Nếu gọi hệ số phát thải là “định mức cho phép”, người đọc có thể hiểu nhầm rằng đó là một ngưỡng tuân thủ.

Khi chọn hệ số, phải ghi rõ nguồn, phiên bản, phạm vi địa lý, loại nhiên liệu hoặc công nghệ và đơn vị. Hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính quốc gia năm 2006 của IPCC gồm các tập về hướng dẫn chung, năng lượng, quá trình công nghiệp và sử dụng sản phẩm, nông nghiệp – lâm nghiệp – sử dụng đất và chất thải. Bản hoàn thiện năm 2019 cập nhật, bổ sung hoặc làm rõ một số nội dung và được dùng cùng bộ hướng dẫn 2006, chứ không thay thế hoàn toàn bộ hướng dẫn đó.

Đường cơ sở không tự động là mức trần

Đường cơ sở mô tả mức phát thải tham chiếu trong điều kiện đã xác định. Nó có thể được xây dựng từ năm cơ sở, trung bình nhiều năm hoặc kịch bản không có biện pháp giảm nhẹ, tùy mục đích và phương pháp. Đường cơ sở cần phản ánh biến động sản lượng, thay đổi cơ cấu sản phẩm và các sự kiện bất thường. Dùng một năm có thời gian dừng máy dài làm mốc có thể khiến mục tiêu giảm trở nên sai lệch.

Đường cơ sở là căn cứ so sánh; mục tiêu là kết quả cần đạt; hạn ngạch là phân bổ theo cơ chế pháp lý. Ba khái niệm này có thể dùng chung dữ liệu nhưng có logic quản trị khác nhau. Hồ sơ doanh nghiệp nên tách riêng quyết định chọn năm cơ sở, phương pháp điều chỉnh và căn cứ xác định mục tiêu.

4. Quy trình xây dựng định mức phát thải cho một cơ sở

Một định mức phát thải khí nhà kính tốt không bắt đầu bằng việc chọn con số mục tiêu. Nó bắt đầu bằng câu hỏi quản trị: chỉ số được dùng để tuân thủ, theo dõi hiệu suất, ưu tiên đầu tư hay cung cấp thông tin cho khách hàng? Khi mục đích rõ ràng, cơ sở mới chọn ranh giới, dữ liệu và mức chi tiết phù hợp.

Bước 1: Xác định mục đích và người sử dụng

Nếu chỉ số phục vụ trưởng ca, chu kỳ theo dõi có thể là ngày hoặc tuần và mẫu số cần gắn với dây chuyền. Nếu phục vụ ban lãnh đạo, chỉ số tháng hoặc quý có thể phù hợp hơn. Nếu phục vụ báo cáo bên ngoài, doanh nghiệp phải ưu tiên tính nhất quán, khả năng truy xuất và quy trình phê duyệt. Một chỉ số không nên gánh quá nhiều mục đích nếu điều đó làm mất tính rõ ràng.

Bước 2: Chốt ranh giới tổ chức và vận hành

Ranh giới trả lời cơ sở nào, hoạt động nào và nguồn nào được đưa vào. Doanh nghiệp cần thống nhất cách xử lý đơn vị thuê ngoài, kho, phương tiện vận tải, điện mua vào, môi chất lạnh, lò hơi dùng chung và các nguồn không thường xuyên. Việc thay đổi ranh giới phải được ghi nhận, vì nếu không, biến động của định mức có thể chỉ phản ánh thay đổi cách tính chứ không phải cải thiện thực tế.

Bước 3: Chọn mẫu số đại diện

Mẫu số phải có quan hệ hợp lý với nguồn tạo phát thải và có dữ liệu ổn định. Với cơ sở một sản phẩm, tấn sản phẩm đạt chất lượng có thể phù hợp. Với cơ sở nhiều sản phẩm, có thể cần hệ số quy đổi hoặc nhóm định mức riêng. Với kho lạnh, diện tích không phản ánh đầy đủ mức sử dụng; thể tích bảo quản, lượng hàng qua kho hoặc ngày vận hành có thể cần được xem xét. Mọi lựa chọn đều phải giải thích được.

Không nên chọn doanh thu làm mẫu số duy nhất khi giá bán biến động mạnh, vì cường độ có thể giảm do giá tăng mà không có cải thiện kỹ thuật. Tương tự, số lượng sản phẩm không phù hợp nếu kích thước hoặc khối lượng mỗi sản phẩm thay đổi lớn. Có thể theo dõi hai chỉ số song song trong giai đoạn thử nghiệm để xác định chỉ số nhạy và dễ hành động hơn.

Bước 4: Chọn kỳ cơ sở và làm sạch dữ liệu

Kỳ cơ sở cần có dữ liệu đủ, đại diện cho vận hành bình thường và có thể truy xuất. Cơ sở nên ghi lại các tháng dừng máy, sự cố, thay đổi công nghệ, mở rộng công suất hoặc thay đổi nguyên liệu. Dữ liệu bất thường không nhất thiết phải loại bỏ; quan trọng là có quy tắc xử lý nhất quán và giải trình ảnh hưởng. Nếu phải ước tính, cần lưu phương pháp và bằng chứng đầu vào.

Bước 5: Tính toán, kiểm tra và phê duyệt

Từng nguồn phát thải phải có công thức, đơn vị và hệ số. Người lập nên kiểm tra cân bằng đơn vị, đối chiếu hóa đơn với sổ theo dõi, so sánh biến động theo kỳ và xem xét nguồn trọng yếu. Một người độc lập với người nhập dữ liệu nên rà soát các điểm có rủi ro cao. Phiên bản cuối phải được người có thẩm quyền phê duyệt trước khi dùng để giao mục tiêu.

Bước 6: Thiết lập ngưỡng cảnh báo và cơ chế cập nhật

Định mức không nên là con số đóng băng vô thời hạn. Cơ sở cần xác định ngưỡng cảnh báo, tần suất xem xét và trường hợp phải tính lại đường cơ sở, chẳng hạn thay đổi lớn về ranh giới, công nghệ, cơ cấu sản phẩm hoặc phương pháp. Ngưỡng cảnh báo phục vụ điều tra nội bộ, không nên được diễn đạt như ngưỡng pháp lý nếu không có căn cứ từ văn bản của cơ quan có thẩm quyền.

5. Lựa chọn dữ liệu và phương pháp tính đáng tin cậy

Chất lượng định mức phát thải khí nhà kính phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng tử số và mẫu số. Doanh nghiệp nên ưu tiên dữ liệu đo đếm hoặc chứng từ có thể truy xuất, sau đó mới dùng ước tính khi không có lựa chọn tốt hơn. Mỗi điểm dữ liệu nên có chủ sở hữu, nguồn, đơn vị, tần suất thu thập, quy tắc kiểm tra và thời gian lưu hồ sơ.

Dữ liệu hoạt động

Dữ liệu hoạt động có thể đến từ hóa đơn điện, đồng hồ nhiên liệu, phiếu xuất kho, nhật ký vận hành, hệ thống quản lý sản xuất, biên bản nạp môi chất lạnh hoặc chứng từ vận chuyển. Không nên cộng dữ liệu có đơn vị khác nhau trước khi quy đổi. Nếu dùng nhiều đồng hồ, cần lập bản đồ đồng hồ với thiết bị hoặc khu vực để tránh bỏ sót và tính trùng.

Đối với nhiên liệu, tên thương mại có thể chưa đủ để chọn hệ số. Cần xác định loại nhiên liệu, trạng thái đo, nhiệt trị khi phương pháp yêu cầu và cách quy đổi đơn vị. Đối với điện mua vào, phải ghi rõ phương pháp báo cáo, năm áp dụng và nguồn hệ số. Đối với môi chất lạnh, dữ liệu mua vào không luôn bằng lượng rò rỉ trong kỳ; cần áp dụng phương pháp phù hợp và lưu hồ sơ bảo dưỡng.

Hệ số và nguồn tham chiếu

Thứ tự ưu tiên thường bắt đầu từ hệ số hoặc phương pháp do cơ quan có thẩm quyền quy định cho mục đích báo cáo, sau đó mới xem xét dữ liệu đặc thù của cơ sở hoặc nguồn quốc tế phù hợp. Không nên trộn các hệ số thuộc phiên bản, điều kiện hoặc hệ đơn vị khác nhau mà không đánh giá. Khi thay đổi hệ số giữa các năm, cần xem xét tính lại kỳ cơ sở để so sánh trên cùng nền tảng.

GHG Protocol cung cấp các tiêu chuẩn và hướng dẫn cho kiểm kê cấp tổ chức, chuỗi giá trị và dự án. Khi doanh nghiệp dùng một tiêu chuẩn tự nguyện, cần nêu rõ tiêu chuẩn nào, phiên bản nào và mục đích nào. Tiêu chuẩn tự nguyện hỗ trợ quản trị nhưng không làm mất nghĩa vụ áp dụng phương pháp do pháp luật Việt Nam quy định cho báo cáo bắt buộc.

Công thức tối thiểu và kiểm soát đơn vị

Ở mức khái quát, phát thải của một nguồn được tính từ dữ liệu hoạt động nhân với hệ số phù hợp, có thể kèm các hệ số chuyển đổi hoặc hiệu chỉnh theo phương pháp. Tổng phát thải của ranh giới là tổng các nguồn sau khi quy đổi nhất quán. Cường độ phát thải bằng tổng phát thải trong ranh giới chia cho tổng đơn vị đầu ra tương ứng trong cùng kỳ.

Đơn vị là một phần của công thức, không phải phần trang trí. Sai lệch giữa kg và tấn, lít và mét khối, nhiệt trị thấp và nhiệt trị cao hoặc năm lịch và năm tài chính có thể làm kết quả sai nhiều bậc. Bảng tính nên khóa ô công thức, dùng danh mục đơn vị chuẩn và có kiểm tra tự động đối với giá trị ngoài khoảng vận hành thông thường.

Đánh giá độ không chắc chắn

Không phải mọi nguồn đều có cùng mức tin cậy. Doanh nghiệp nên phân loại dữ liệu đo trực tiếp, dữ liệu từ chứng từ, dữ liệu tính toán và dữ liệu ước tính. Nguồn có tỷ trọng phát thải lớn nhưng dữ liệu yếu cần được ưu tiên cải thiện. Thay vì che giấu phần ước tính, hồ sơ nên nêu rõ giả định, lý do sử dụng và kế hoạch thay thế bằng dữ liệu tốt hơn.

Độ chính xác cao không nhất thiết đòi hỏi thiết bị đắt tiền cho mọi nguồn. Cách tiếp cận hợp lý là tập trung kiểm soát các nguồn trọng yếu và các biến số làm thay đổi quyết định. Một nguồn rất nhỏ có thể dùng phương pháp đơn giản nếu vẫn phù hợp yêu cầu báo cáo; một nguồn lớn cần phép đo và kiểm soát chặt chẽ hơn.

6. Ứng dụng định mức để giảm phát thải mà không làm sai báo cáo

Giá trị lớn nhất của định mức phát thải khí nhà kính là biến kết quả kiểm kê thành tín hiệu vận hành. Khi chỉ số tăng, nhóm kỹ thuật có thể truy tìm nguyên nhân: hiệu suất lò giảm, tỷ lệ phế phẩm tăng, thiết bị chạy không tải, rò rỉ môi chất, thay đổi chất lượng nguyên liệu hoặc sản lượng thấp. Khi chỉ số giảm, doanh nghiệp cần xác nhận nguyên nhân là biện pháp thực sự, không phải thay đổi ranh giới hoặc số liệu.

Thiết lập bảng điều khiển quản trị

Một bảng điều khiển gọn nên hiển thị tổng phát thải, cường độ, sản lượng, mức tiêu thụ năng lượng, tiến độ biện pháp và trạng thái dữ liệu. Mỗi chỉ số cần có chủ sở hữu và ngưỡng kích hoạt hành động. Không nên chỉ hiển thị màu xanh hoặc đỏ mà thiếu giải thích; người dùng cần biết dữ liệu đã chốt hay tạm tính, có bao nhiêu phần ước tính và kỳ trước có điều chỉnh hay không.

Đối với nguồn công nghiệp, doanh nghiệp có thể tham khảo bài phát thải khí nhà kính trong công nghiệp để rà soát nhóm nguồn trước khi xây KPI. Liên kết giữa sổ nguồn phát thải và định mức giúp tránh tình trạng bộ phận năng lượng theo dõi một ranh giới, trong khi nhóm kiểm kê báo cáo một ranh giới khác.

Ưu tiên biện pháp theo bằng chứng

Định mức phát thải khí nhà kính theo công đoạn giúp nhận diện nơi có tiềm năng, nhưng quyết định đầu tư cần thêm phân tích kỹ thuật và tài chính. Doanh nghiệp nên lập danh mục biện pháp, xác định điều kiện cơ sở, cách đo kết quả, chi phí, rủi ro vận hành và trách nhiệm thực hiện. Hiệu quả giảm phát thải chỉ được ghi nhận khi phương pháp đo đạc, báo cáo và thẩm định phù hợp với mục đích sử dụng.

Các biện pháp không nên được cộng dồn cơ học nếu chúng tác động lên cùng một nguồn. Ví dụ, thay thiết bị hiệu suất cao và giảm giờ vận hành có thể cùng làm giảm điện; đường cơ sở cho từng biện pháp phải tránh tính trùng. Nếu doanh nghiệp dự định tạo tín chỉ carbon, cần dùng phương pháp được cơ chế tương ứng công nhận và tuân thủ quy trình thẩm định, đăng ký, giám sát và xác minh; giảm định mức nội bộ tự thân không tạo ra tín chỉ.

Truyền thông thận trọng

Khi công bố kết quả, doanh nghiệp nên nêu ranh giới, kỳ so sánh, chỉ số tuyệt đối và cường độ, cùng nguyên nhân thay đổi chính. Cụm từ như “đạt chuẩn”, “trung hòa carbon” hoặc “phát thải bằng không” chỉ nên dùng khi có tiêu chí, phạm vi và bằng chứng phù hợp. Giảm cường độ trên đơn vị sản phẩm không đồng nghĩa tổng phát thải đã giảm; mua tín chỉ cũng không thay thế yêu cầu giảm phát thải trong chuỗi hoạt động nếu tuyên bố yêu cầu điều đó.

Hồ sơ cần duy trì

• Quyết định về mục đích, ranh giới, năm cơ sở và mẫu số của định mức.
• Danh mục nguồn phát thải, sơ đồ đo đếm và người chịu trách nhiệm dữ liệu.
• Chứng từ hoạt động, hệ số, phiên bản phương pháp và bảng quy đổi đơn vị.
• Bảng tính có kiểm soát phiên bản, nhật ký thay đổi và bằng chứng rà soát.
• Biên bản giải thích biến động, sự kiện bất thường và cách xử lý dữ liệu thiếu.
• Phê duyệt mục tiêu, danh mục biện pháp và kết quả theo dõi thực hiện.

Hệ thống hồ sơ này vừa phục vụ quản trị, vừa giúp giảm thời gian chuẩn bị khi có yêu cầu báo cáo hoặc thẩm định. Cơ sở nên rà soát định kỳ thay vì chờ đến cuối kỳ mới tập hợp dữ liệu. Việc phát hiện sai số sớm thường dễ sửa hơn so với truy tìm chứng từ sau nhiều tháng.

7. Câu hỏi thường gặp về định mức phát thải khí nhà kính

Thông tin liên hệ Envi Solutions: 116 Nguyễn Văn Thủ, Phường Tân Định, TP. Hồ Chí Minh; điện thoại 0986301755; email info@envi-solutions.com.