Cách tính Scope 3: Hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính chuẩn quốc tế

Để tính toán phát thải khí nhà kính Phạm vi 3 (Scope 3) chính xác theo tiêu chuẩn quốc tế, doanh nghiệp cần xác định ranh giới tổ chức, phân loại 15 danh mục phát thải thuộc nhóm Upstream và Downstream theo GHG Protocol, thu thập dữ liệu hoạt động từ chuỗi cung ứng, lựa chọn phương pháp tính toán phù hợp và áp dụng công thức: Phát thải = Dữ liệu hoạt động x Hệ số phát thải. Việc làm chủ cách tính Scope 3 không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ các yêu cầu báo cáo phát triển bền vững (ESG) mà còn tối ưu hóa toàn bộ chuỗi giá trị hướng tới mục tiêu Net Zero.

Cách tính Scope 3: Công thức tổng quát và câu trả lời nhanh

Về mặt kỹ thuật, việc tính toán Scope 3 được thực hiện dựa trên một công thức cốt lõi được thừa nhận bởi các tổ chức khí hậu toàn cầu. Công thức tổng quát để xác định lượng phát thải khí nhà kính cho từng danh mục thuộc Scope 3 như sau:

Lượng phát thải CO2 tương đương (CO2e) = Dữ liệu hoạt động x Hệ số phát thải

Trong đó:

• Dữ liệu hoạt động (Activity Data): Là số liệu định lượng về các hoạt động phát sinh khí thải trong chuỗi giá trị (ví dụ: số kWh điện tiêu thụ, số lít nhiên liệu tiêu thụ, khối lượng nguyên vật liệu mua vào bằng kg, hoặc số tiền chi tiêu bằng VND/USD).
• Hệ số phát thải (Emission Factor – EF): Là chỉ số thể hiện lượng khí nhà kính phát thải trên một đơn vị hoạt động tương ứng (ví dụ: kg CO2e/kg thép, kg CO2e/kWh).

Để áp dụng công thức này một cách chính xác, doanh nghiệp cần thực hiện theo hướng dẫn kỹ thuật tính toán Scope 3 của GHG Protocol nhằm lựa chọn đúng nguồn dữ liệu và hệ số phát thải phù hợp cho từng hoạt động đặc thù.

Phát thải Phạm vi 3 (Scope 3) là gì và tại sao việc tính toán lại phức tạp?

Phát thải Phạm vi 3 (Scope 3) bao gồm tất cả các nguồn phát thải gián tiếp xảy ra trong chuỗi giá trị của doanh nghiệp báo cáo, bao gồm cả các hoạt động thượng nguồn (upstream) và hạ nguồn (downstream). Khác với Scope 1 (phát thải trực tiếp từ nguồn sở hữu hoặc kiểm soát) và Scope 2 (phát thải gián tiếp từ điện năng, nhiệt hoặc hơi nước tiêu thụ), Scope 3 nằm ngoài tầm kiểm soát vận hành trực tiếp của doanh nghiệp.

Nhiều nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng tỷ lệ phát thải Scope 3 thường chiếm phần lớn tổng lượng phát thải khí nhà kính của hầu hết các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ. Tuy nhiên, việc kiểm kê khí nhà kính phạm vi 3 gặp nhiều trở ngại lớn do:

• Tính phức tạp của chuỗi cung ứng: Dữ liệu nằm rải rác ở hàng trăm nhà cung cấp, đối tác vận chuyển và khách hàng tiêu dùng cuối cùng.
• Chất lượng dữ liệu không đồng đều: Doanh nghiệp thường phải đối mặt với tình trạng thiếu dữ liệu sơ cấp (primary data) và phải dựa vào dữ liệu thứ cấp (secondary data) hoặc các ước tính trung bình.
• Ranh giới tính toán mờ nhạt: Dễ xảy ra tình trạng tính trùng (double counting) giữa các bên trong cùng một chuỗi giá trị nếu không xác định ranh giới rõ ràng.

Phân loại 15 danh mục Scope 3 theo GHG Protocol cần xác định trước khi tính

Theo Tiêu chuẩn Chuỗi giá trị Doanh nghiệp (Scope 3) do WRI và WBCSD ban hành, phát thải Scope 3 được chia thành 15 danh mục riêng biệt thuộc hai nhóm chính:

Các danh mục Thượng nguồn (Upstream)

1. Hàng hóa và dịch vụ mua vào: Phát thải từ quá trình khai thác nguyên liệu và sản xuất các sản phẩm doanh nghiệp mua trong năm báo cáo.
2. Tài sản cố định: Phát thải từ việc xây dựng hoặc sản xuất các tài sản cố định của doanh nghiệp (như máy móc, nhà xưởng).
3. Các hoạt động liên quan đến nhiên liệu và năng lượng không nằm trong Scope 1 hoặc Scope 2: Ví dụ như phát thải từ khai thác, vận chuyển nhiên liệu trước khi đốt.
4. Vận chuyển và phân phối thượng nguồn: Dịch vụ vận chuyển hàng hóa từ nhà cung cấp đến doanh nghiệp bằng các phương tiện không do doanh nghiệp sở hữu.
5. Chất thải phát sinh trong hoạt động: Phát thải từ việc xử lý chất thải rắn hoặc nước thải phát sinh từ hoạt động của doanh nghiệp.
6. Đi công tác: Phát thải từ việc di chuyển bằng máy bay, tàu hỏa, taxi của nhân viên phục vụ công việc.
7. Di chuyển của người lao động: Phát thải từ việc đi lại hàng ngày của nhân viên từ nhà đến nơi làm việc.
8. Tài sản thuê thượng nguồn: Phát thải từ việc vận hành các tài sản mà doanh nghiệp thuê từ bên khác.

Các danh mục Hạ nguồn (Downstream)

1. Vận chuyển và phân phối hạ nguồn: Vận chuyển sản phẩm từ doanh nghiệp đến khách hàng cuối cùng.
2. Chế biến các sản phẩm bán ra: Phát thải từ quá trình khách hàng hoặc bên thứ ba chế biến thêm sản phẩm trung gian của doanh nghiệp.
3. Sử dụng sản phẩm bán ra: Phát thải phát sinh trong quá trình người tiêu dùng sử dụng sản phẩm (ví dụ: thiết bị điện tiêu thụ điện năng khi sử dụng).
4. Xử lý cuối vòng đời sản phẩm bán ra: Phát thải từ việc thải bỏ, tái chế hoặc chôn lấp sản phẩm sau khi hết hạn sử dụng.
5. Tài sản cho thuê hạ nguồn: Phát thải từ việc vận hành các tài sản do doanh nghiệp sở hữu nhưng cho bên khác thuê.
6. Nhượng quyền thương mại: Phát thải từ hoạt động của các cửa hàng nhượng quyền.
7. Đầu tư: Chủ yếu áp dụng cho các tổ chức tài chính, ngân hàng đầu tư vào các dự án hoặc doanh nghiệp khác.

3 phương pháp tính toán Scope 3 phổ biến nhất hiện nay

Tùy thuộc vào mức độ sẵn có và độ chính xác của dữ liệu, doanh nghiệp có thể áp dụng một hoặc kết hợp các phương pháp tính Scope 3 sau:

Phương pháp dựa trên chi tiêu (Spend-based method)

Phương pháp này sử dụng giá trị tài chính của hàng hóa hoặc dịch vụ mua vào (số tiền chi tiêu) nhân với hệ số phát thải tương ứng trên mỗi đơn vị tiền tệ (ví dụ: kg CO2e/USD chi tiêu). Đây là phương pháp dễ tiếp cận nhất khi doanh nghiệp mới bắt đầu kiểm kê khí nhà kính phạm vi 3 vì dữ liệu tài chính luôn sẵn có từ bộ phận kế toán. Tuy nhiên, độ chính xác của phương pháp này thấp nhất do không phản ánh được sự khác biệt về công nghệ sản xuất thực tế của nhà cung cấp.

Phương pháp dựa trên hoạt động (Activity-based method)

Phương pháp này sử dụng các dữ liệu vật lý như khối lượng (tấn, kg), thể tích (lít, m3) hoặc khoảng cách (km) của hàng hóa, dịch vụ nhân với hệ số phát thải vật lý tương ứng. Phương pháp này mang lại độ chính xác cao hơn phương pháp dựa trên chi tiêu và phản ánh trực tiếp quy mô vật lý của các hoạt động phát thải.

Phương pháp đặc thù nhà cung cấp (Supplier-specific method)

Đây là phương pháp có độ chính xác cao nhất. Doanh nghiệp thu thập trực tiếp dữ liệu phát thải thực tế (dữ liệu sơ cấp) từ chính các nhà cung cấp trong chuỗi giá trị của mình. Phương pháp này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ và năng lực kiểm kê tốt từ phía các đối tác cung ứng.

Quy trình 5 bước tính toán phát thải Scope 3 chi tiết cho doanh nghiệp

Để triển khai tính toán Scope 3 một cách bài bản, doanh nghiệp nên tuân thủ quy trình 5 bước chuẩn hóa sau:

Bước 1: Xác định ranh giới và lựa chọn danh mục liên quan
Doanh nghiệp rà soát toàn bộ 15 danh mục Scope 3 theo GHG Protocol để xác định danh mục nào có liên quan và có tỷ trọng phát thải đáng kể đối với hoạt động của mình.

Bước 2: Thu thập dữ liệu hoạt động (Activity Data)
Tiến hành thu thập số liệu từ các phòng ban nội bộ (mua hàng, logistics, hành chính nhân sự) và từ các đối tác bên ngoài. Phân loại dữ liệu theo mức độ ưu tiên từ dữ liệu sơ cấp đến dữ liệu thứ cấp.

Bước 3: Lựa chọn hệ số phát thải (Emission Factors) phù hợp
Tìm kiếm và áp dụng các hệ số phát thải từ các cơ sở dữ liệu uy tín toàn cầu (như IPCC, DEFRA, Ecoinvent) hoặc các hệ số phát thải đặc thù của quốc gia do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố.

Bước 4: Thực hiện tính toán phát thải
Áp dụng công thức tính toán cho từng danh mục. Doanh nghiệp có thể xây dựng bảng tính phát thải khí nhà kính nội bộ hoặc sử dụng các phần mềm chuyên dụng để tự động hóa quy trình này.

Bước 5: Lập báo cáo và phê duyệt
Tổng hợp kết quả vào báo cáo kiểm kê khí nhà kính, thực hiện rà soát nội bộ và chuẩn bị cho hoạt động thẩm định độc lập từ bên thứ ba.

Những thách thức lớn nhất khi tự tính Scope 3 và giải pháp kiểm soát rủi ro

Việc tự thực hiện tính toán Scope 3 thường khiến doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn do thiếu nhân sự chuyên môn và gặp trở ngại trong việc tiếp cận dữ liệu chuỗi cung ứng. Một số rủi ro phổ biến bao gồm việc áp dụng sai hệ số phát thải, bỏ sót các nguồn phát thải trọng yếu hoặc không cập nhật kịp thời các tiêu chuẩn quốc tế mới nhất.

Để kiểm soát các rủi ro này, doanh nghiệp nên cân nhắc hợp tác với các đơn vị tư vấn chuyên nghiệp. Việc đồng hành cùng chuyên gia giúp chuẩn hóa quy trình thu thập dữ liệu, đảm bảo tính pháp lý và độ tin cậy của báo cáo trước các đơn vị kiểm toán độc lập hoặc các đối tác quốc tế đòi hỏi khắt khe về tiêu chuẩn ESG.

Dịch vụ kiểm kê khí nhà kính và tính toán Scope 3 chuyên nghiệp tại Envi Solutions

Envi Solutions là đơn vị uy tín chuyên cung cấp dịch vụ tư vấn và giải pháp môi trường toàn diện cho doanh nghiệp. Chúng tôi đồng hành cùng quý khách hàng trong việc giải quyết bài toán kiểm kê khí nhà kính phức tạp, đặc biệt là việc xác định và tính toán phát thải Scope 3.

Dịch vụ của Envi Solutions bao gồm:

• Khảo sát, xác định ranh giới phát thải và phân loại danh mục Scope 3 phù hợp với đặc thù ngành nghề của doanh nghiệp.
• Xây dựng quy trình và biểu mẫu thu thập dữ liệu hoạt động chuẩn hóa cho chuỗi cung ứng.
• Lựa chọn hệ số phát thải chính xác từ các nguồn dữ liệu uy tín trong và ngoài nước.
• Tính toán chi tiết và lập báo cáo kiểm kê khí nhà kính đạt chuẩn kiểm toán quốc tế.
• Tư vấn các giải pháp giảm nhẹ phát thải khí nhà kính hiệu quả, hỗ trợ lộ trình Net Zero và tuân thủ các rào cản thương mại như CBAM.

Để nhận được sự hỗ trợ chuyên nghiệp và tối ưu nhất cho doanh nghiệp của bạn, vui lòng liên hệ với chúng tôi:

CÔNG TY TNHH ENVI SOLUTIONS
Văn phòng đại diện: 116 Nguyễn Văn Thủ, Phường Tân Định, TP. Hồ Chí Minh
Miền Nam: 232 Ung Văn Khiêm, Phường Thạnh Mỹ Tây, TP. Hồ Chí Minh
Miền Bắc: Tầng 6, Tòa nhà San Nam, số 78 Duy Tân, Phường Cầu Giấy, TP. Hà Nội
Hotline: 0986 301 755
Email: info@envi-solutions.com
Website: www.envi-solutions.com

Các câu hỏi thường gặp (FAQ) về cách tính Scope 3

Doanh nghiệp có bắt buộc phải tính toán tất cả 15 danh mục Scope 3 không?

Không bắt buộc. Theo GHG Protocol, doanh nghiệp chỉ cần tập trung tính toán các danh mục có liên quan trực tiếp đến hoạt động vận hành và có tỷ trọng phát thải đáng kể (thường là các danh mục chiếm trên 5% tổng phát thải Scope 3 của doanh nghiệp).

Làm thế nào để xử lý khi thiếu dữ liệu từ nhà cung cấp?

Khi thiếu dữ liệu sơ cấp từ nhà cung cấp, doanh nghiệp có thể sử dụng phương pháp dựa trên chi tiêu (spend-based) hoặc sử dụng dữ liệu thứ cấp (secondary data) từ các cơ sở dữ liệu trung bình ngành để ước tính lượng phát thải tạm thời, sau đó cải thiện dần chất lượng dữ liệu qua các năm.

Sự khác biệt giữa dữ liệu sơ cấp và dữ liệu thứ cấp trong tính Scope 3 là gì?

Dữ liệu sơ cấp là số liệu thực tế được thu thập trực tiếp từ các hoạt động cụ thể trong chuỗi giá trị của doanh nghiệp (ví dụ: hóa đơn tiền điện của nhà cung cấp). Dữ liệu thứ cấp là các số liệu trung bình ngành, số liệu thống kê quốc gia hoặc dữ liệu từ các nghiên cứu khoa học được sử dụng để thay thế khi không có dữ liệu sơ cấp.

Hệ số phát thải Scope 3 có thể tìm kiếm ở đâu?

Doanh nghiệp có thể tìm kiếm hệ số phát thải từ các cơ sở dữ liệu quốc tế được thừa nhận rộng rãi như DEFRA (Vương quốc Anh), IPCC, Ecoinvent, hoặc các danh mục hệ số phát thải do Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam ban hành cho từng lĩnh vực cụ thể.