Xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính chuẩn ISO 14064-1

Để xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính chính xác cho doanh nghiệp theo tiêu chuẩn ISO 14064-1 và GHG Protocol, doanh nghiệp cần thiết lập hai loại ranh giới: Ranh giới tổ chức (Organizational Boundary) dựa trên phương pháp kiểm soát hoặc vốn chủ sở hữu, và Ranh giới hoạt động (Operational Boundary) để phân loại các nguồn phát thải thành Scope 1, Scope 2 và Scope 3. Việc xác định đúng ngay từ đầu giúp doanh nghiệp tránh rủi ro tính trùng hoặc bỏ sót dữ liệu, từ đó xây dựng báo cáo phát thải minh bạch và đáp ứng đầy đủ các yêu cầu thẩm định độc lập.

Ranh giới kiểm kê khí nhà kính là gì? Định nghĩa chuẩn xác

Trong quản lý môi trường và phát triển bền vững, việc thiết lập một hệ thống báo cáo phát thải đòi hỏi sự rõ ràng về mặt phạm vi. Xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính là quá trình thiết lập các giới hạn pháp lý, địa lý và vận hành cho hoạt động báo cáo phát thải của một tổ chức. Nếu không có ranh giới rõ ràng, số liệu phát thải thu thập được sẽ không có giá trị đối chiếu và không thể dùng làm cơ sở cho các cam kết trung hòa carbon.

Theo các tiêu chuẩn quốc tế hàng đầu như GHG Protocol (được phát triển bởi WRI và WBCSD) và ISO 14064-1, ranh giới kiểm kê được chia làm hai cấp độ bổ trợ cho nhau:

• Ranh giới tổ chức (Organizational Boundary): Xác định những phần nào của doanh nghiệp (công ty con, chi nhánh, liên doanh, nhà máy) sẽ được gộp vào báo cáo phát thải.
• Ranh giới hoạt động (Operational Boundary): Xác định các nguồn phát thải cụ thể phát sinh từ các hoạt động bên trong ranh giới tổ chức đã chọn, sau đó phân loại chúng theo các phạm vi phát thải phù hợp.

Tại sao xác định đúng ranh giới kiểm kê là bước đi ‘sống còn’ của doanh nghiệp?

Việc xác định sai ranh giới kiểm kê khí nhà kính mang lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho doanh nghiệp, từ việc sai lệch số liệu cho đến rủi ro pháp lý. Dưới đây là những lý do vì sao bước này được coi là nền móng của toàn bộ quy trình:

• Tuân thủ hành lang pháp lý: Tại Việt Nam, Nghị định 06/2022/NĐ-CP quy định rõ ràng về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-zôn. Các cơ sở thuộc danh mục bắt buộc phải thực hiện kiểm kê đúng phạm vi quản lý để trình nộp Bộ Tài nguyên và Môi trường.
• Tránh rủi ro tính trùng hoặc bỏ sót dữ liệu: Trong các mô hình tập đoàn phức tạp có nhiều công ty con hoặc dự án liên doanh, việc thiếu ranh giới rõ ràng dễ dẫn đến tình trạng hai đơn vị cùng khai báo một nguồn phát thải, hoặc ngược lại, bỏ trống nguồn phát thải đó.
• Đảm bảo tính khả thi khi thẩm định độc lập: Để báo cáo phát thải đạt chứng nhận tiêu chuẩn ISO 14064-1, tổ chức kiểm toán bên thứ ba sẽ kiểm tra nghiêm ngặt cách thức doanh nghiệp thiết lập ranh giới tổ chức và ranh giới hoạt động.
• Tối ưu hóa chiến lược giảm phát thải: Chỉ khi biết chính xác nguồn phát thải thuộc quyền kiểm soát của ai, doanh nghiệp mới có thể phân bổ ngân sách và trách nhiệm giảm thiểu một cách hiệu quả.

Cách xác định ranh giới tổ chức (Organizational Boundary) theo ISO 14064-1

Khi một doanh nghiệp vận hành nhiều cơ sở sản xuất, văn phòng đại diện hoặc sở hữu cổ phần tại các công ty khác, việc ranh giới tổ chức kiểm kê khí nhà kính cần được quyết định dựa trên một trong hai cách tiếp cận chính dưới đây:

1. Cách tiếp cận theo quyền kiểm soát (Control Approach)

Với cách tiếp cận này, doanh nghiệp sẽ báo cáo 100% lượng phát thải từ các hoạt động mà mình có quyền kiểm soát, và không báo cáo phát thải từ các hoạt động không kiểm soát. Quyền kiểm soát được chia thành hai loại:

• Kiểm soát vận hành (Operational Control): Doanh nghiệp có toàn quyền đưa ra và triển khai các chính sách vận hành tại cơ sở. Đây là phương pháp kiểm soát vận hành phổ biến nhất, được hầu hết các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ lựa chọn vì nó phản ánh trực tiếp hiệu quả quản lý nội bộ.
• Kiểm soát tài chính (Financial Control): Doanh nghiệp có quyền chỉ đạo các chính sách tài chính và vận hành nhằm thu lợi ích kinh tế từ các hoạt động của cơ sở.

2. Cách tiếp cận theo vốn chủ sở hữu (Equity Share Approach)

Theo cách tiếp cận này, doanh nghiệp sẽ chịu trách nhiệm báo cáo lượng phát thải tỷ lệ thuận với phần trăm sở hữu kinh tế (vốn cổ phần) của mình tại cơ sở đó. Ví dụ, nếu doanh nghiệp sở hữu 40% cổ phần của một nhà máy liên doanh, doanh nghiệp sẽ cộng 40% tổng lượng phát thải của nhà máy đó vào báo cáo của mình.

Cách xác định ranh giới hoạt động (Operational Boundary) và phân loại Scope 1, 2, 3

Sau khi đã chốt danh sách các cơ sở nằm trong ranh giới tổ chức, bước tiếp theo là xác định các nguồn phát thải cụ thể bên trong các cơ sở đó. Theo GHG Protocol và ISO 14064-1:2018, các nguồn phát thải được phân nhóm rõ ràng:

Phát thải trực tiếp (Scope 1)

Đây là lượng phát thải trực tiếp từ các nguồn thuộc sở hữu hoặc quyền kiểm soát của doanh nghiệp. Các nguồn này bao gồm:

• Lò đốt, lò hơi, máy phát điện sử dụng nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, gas).
• Phương tiện vận tải thuộc sở hữu của doanh nghiệp (xe đưa đón nhân viên, xe tải giao hàng).
• Phát thải rò rỉ từ hệ thống điều hòa không khí, thiết bị làm lạnh.

Phát thải gián tiếp từ năng lượng (Scope 2)

Đây là lượng phát thải gián tiếp phát sinh từ việc tiêu thụ điện, hơi nước, nhiệt hoặc hệ thống làm mát được doanh nghiệp mua từ bên ngoài để phục vụ hoạt động sản xuất, văn phòng.

Phát thải gián tiếp khác (Scope 3)

Đây là toàn bộ các phát thải gián tiếp khác phát sinh trong chuỗi giá trị của doanh nghiệp, bao gồm cả thượng nguồn (nhà cung cấp) và hạ nguồn (khách hàng sử dụng sản phẩm). Việc phân loại phát thải phạm vi 3 thường phức tạp và đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với các đối tác trong chuỗi cung ứng để thu thập dữ liệu chính xác.

Quy trình 4 bước xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính tại thực địa

Để triển khai thực tế tại doanh nghiệp, ban dự án kiểm kê khí nhà kính nên tuân thủ quy trình 4 bước bài bản sau:

1. Bước 1: Khảo sát cấu trúc pháp lý và sở hữu của doanh nghiệp. Lập danh sách toàn bộ công ty con, chi nhánh, văn phòng, nhà xưởng và tỷ lệ sở hữu hoặc quyền kiểm soát tương ứng.
2. Bước 2: Lựa chọn cách tiếp cận ranh giới tổ chức. Thống nhất áp dụng phương pháp kiểm soát vận hành, kiểm soát tài chính hay vốn chủ sở hữu cho toàn bộ hệ thống.
3. Bước 3: Nhận diện các nguồn phát thải tại từng cơ sở. Tiến hành đi thực địa, phỏng vấn bộ phận kỹ thuật để lập danh mục thiết bị tiêu thụ năng lượng, hóa chất và nguyên vật liệu đầu vào.
4. Bước 4: Thiết lập ranh giới hoạt động và phân loại nguồn phát thải. Phân loại rõ ràng các nguồn phát thải đã nhận diện vào Scope 1, Scope 2 hoặc Scope 3 để chuẩn bị cho bước thu thập số liệu hoạt động.

Các sai lầm phổ biến khi xác định ranh giới kiểm kê và cách khắc phục

Trong quá trình tư vấn thực tế, Envi Solutions nhận thấy nhiều doanh nghiệp thường gặp phải các lỗi hệ thống sau:

Bảng so sánh sai lầm thường gặp và giải pháp khắc phục

Sai lầm thường gặp	Hệ quả thực tế	Giải pháp khắc phục
Nhầm lẫn giữa quyền kiểm soát vận hành và quyền sở hữu tài sản.	Bỏ sót phát thải từ các thiết bị thuê ngoài nhưng do doanh nghiệp trực tiếp vận hành.	Xác định rõ đơn vị nào chịu trách nhiệm đưa ra quyết định vận hành hàng ngày đối với thiết bị đó.
Không nhất quán phương pháp tiếp cận giữa các công ty con.	Báo cáo tập đoàn bị sai lệch, không thể cộng dồn số liệu một cách hợp lệ.	Ban hành hướng dẫn nội bộ thống nhất một phương pháp tiếp cận duy nhất cho toàn tập đoàn.
Bỏ qua phát thải rò rỉ môi chất lạnh (Scope 1).	Số liệu phát thải trực tiếp bị thiếu hụt, không phản ánh đúng thực tế vận hành thiết bị làm mát.	Yêu cầu bộ phận bảo trì cung cấp nhật ký nạp gas điều hòa, máy lạnh để tính toán lượng rò rỉ.

Dịch vụ tư vấn kiểm kê khí nhà kính chuyên nghiệp tại Envi Solutions

Việc tự xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế lẫn các quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam. Để tiết kiệm thời gian, tối ưu chi phí và đảm bảo tính chính xác tuyệt đối cho báo cáo, doanh nghiệp có thể tin tưởng lựa chọn dịch vụ kiểm kê khí nhà kính của Envi Solutions.

Envi Solutions tự hào là đơn vị uy tín cung cấp các giải pháp môi trường toàn diện cho doanh nghiệp. Chúng tôi sở hữu đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, sẵn sàng đồng hành cùng quý khách hàng từ bước khảo sát thực địa, xác định ranh giới, thu thập số liệu cho đến khi hoàn thiện báo cáo phục vụ thẩm định.

Mọi thông tin chi tiết và yêu cầu tư vấn giải pháp, xin vui lòng liên hệ:

Envi Solutions
Văn phòng đại diện: 116 Nguyễn Văn Thủ, Phường Tân Định, TP. Hồ Chí Minh
Miền Nam: 232 Ung Văn Khiêm, Phường Thạnh Mỹ Tây, TP. Hồ Chí Minh
Miền Bắc: Tầng 6, Tòa nhà San Nam, số 78 Duy Tân, Phường Cầu Giấy, TP. Hà Nội
Hotline: 0986 301 755
Email: info@envi-solutions.com
Website: www.envi-solutions.com

Các câu hỏi thường gặp (FAQ) về ranh giới kiểm kê khí nhà kính

Doanh nghiệp đi thuê văn phòng thì điện tiêu thụ tính vào Scope mấy?

Nếu doanh nghiệp thuê văn phòng và không trực tiếp quản lý hệ thống cơ điện của tòa nhà, lượng điện tiêu thụ tại văn phòng thuê thường được phân loại vào Scope 2 (nếu doanh nghiệp có công tơ riêng và thanh toán trực tiếp) hoặc Scope 3 (nếu tiền điện gộp chung vào phí dịch vụ của tòa nhà và do ban quản lý vận hành).

Có được thay đổi ranh giới tổ chức giữa các năm báo cáo không?

Doanh nghiệp có thể thay đổi ranh giới tổ chức khi có sự biến động lớn về cấu trúc như mua bán, sáp nhập hoặc thoái vốn. Tuy nhiên, khi có sự thay đổi này, doanh nghiệp bắt buộc phải tính toán lại số liệu phát thải của năm cơ sở (base year) để đảm bảo tính nhất quán và khả năng so sánh giữa các năm.

Tại sao việc xác định ranh giới hoạt động lại quan trọng đối với doanh nghiệp xuất khẩu?

Các thị trường quốc tế lớn như EU (với cơ chế CBAM) yêu cầu kiểm soát rất ngặt nghèo lượng phát thải tích lũy trong sản phẩm. Việc xác định rõ ranh giới hoạt động giúp doanh nghiệp xuất khẩu bóc tách chính xác lượng phát thải trực tiếp tại nhà máy, từ đó cung cấp dữ liệu minh bạch theo yêu cầu của đối tác ngoại quốc.