Nguồn phát thải gián tiếp là gì? Hướng dẫn kiểm kê cho doanh nghiệp

Nguồn phát thải gián tiếp (Indirect Emissions) là lượng khí nhà kính phát sinh từ các hoạt động của doanh nghiệp nhưng xảy ra tại các nguồn do đơn vị khác sở hữu hoặc kiểm soát. Theo GHG Protocol và ISO 14064-1, phát thải gián tiếp được chia thành Phạm vi 2 (Scope 2 – phát thải từ năng lượng mua ngoài như điện, nhiệt, hơi nước) và Phạm vi 3 (Scope 3 – phát thải từ chuỗi giá trị như vận chuyển, rác thải, đi lại của nhân viên). Việc kiểm kê và kiểm soát nguồn phát thải gián tiếp giúp doanh nghiệp tuân thủ Nghị định 06/2022/NĐ-CP, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu (như CBAM) và tối ưu hóa chi phí vận hành.

Nguồn phát thải gián tiếp là gì? Định nghĩa chuẩn xác

Để hiểu rõ phát thải gián tiếp là gì, doanh nghiệp cần tiếp cận dưới góc độ quản lý dấu chân carbon. Khác với phát thải trực tiếp xảy ra ngay tại cơ sở sản xuất, phát thải gián tiếp là hệ quả từ các hoạt động tiêu thụ năng lượng hoặc sử dụng dịch vụ, hàng hóa thuộc chuỗi cung ứng của doanh nghiệp nhưng nguồn phát thải vật lý lại nằm ở một đơn vị khác.

Theo Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) và các tiêu chuẩn quốc tế, việc phân định rõ ràng nguồn phát thải này giúp tránh tính trùng lặp (double counting) khi nhiều tổ chức cùng thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Đối với hầu hết các doanh nghiệp, đặc biệt là khối dịch vụ, thương mại hoặc sản xuất gia công, nguồn phát thải gián tiếp thường chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng lượng phát thải carbon.

Phân biệt phát thải trực tiếp và gián tiếp

Việc phân biệt phát thải trực tiếp và gián tiếp là bước nền tảng để xây dựng báo cáo kiểm kê khí nhà kính chính xác. Tiêu chuẩn GHG Protocol chia lượng phát thải thành 3 phạm vi (Scopes) rõ rệt:

Bảng so sánh phát thải trực tiếp và phát thải gián tiếp

Tiêu chí	Phát thải trực tiếp (Scope 1)	Phát thải gián tiếp (Scope 2 & Scope 3)
Quyền sở hữu nguồn phát thải	Doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát trực tiếp (ví dụ: lò hơi, xe công ty).	Bên thứ ba sở hữu hoặc kiểm soát (nhà máy điện, đơn vị vận chuyển).
Ví dụ điển hình	Đốt nhiên liệu hóa thạch tại chỗ, rò rỉ gas điều hòa.	Tiêu thụ điện lưới, đi lại bằng máy bay của nhân viên, xử lý chất thải.
Đặc điểm kiểm soát	Dễ đo lường trực tiếp qua hóa đơn mua nhiên liệu thô.	Phụ thuộc vào dữ liệu thứ cấp và hệ số phát thải của bên cung cấp.

Doanh nghiệp có thể tham khảo thêm về các nguồn phát thải trực tiếp từ nhiên liệu thông qua các bài viết về phát thải từ xăng hoặc phát thải từ dầu do để có cái nhìn toàn diện hơn khi đối chiếu với nguồn gián tiếp.

Các nguồn phát thải gián tiếp phổ biến trong doanh nghiệp

Nguồn phát thải gián tiếp được chia thành hai nhóm lớn theo tiêu chuẩn quốc tế:

Phát thải phạm vi 2 (Scope 2)

Phát thải phạm vi 2 bao gồm lượng phát thải gián tiếp từ việc tiêu thụ năng lượng được mua hoặc đưa vào sử dụng bởi doanh nghiệp. Các nguồn phổ biến bao gồm:

• Điện năng mua từ lưới điện quốc gia để vận hành máy móc, chiếu sáng, điều hòa.
• Nhiệt lượng, hơi nước hoặc khí nén được mua từ các nhà máy đồng phát điện nhiệt lân cận.

Lượng phát thải này được tính toán dựa trên lượng điện tiêu thụ thực tế nhân với hệ số phát thải gián tiếp (hệ số phát thải điện lưới) do cơ quan quản lý công bố.

Phát thải phạm vi 3 (Scope 3)

Phát thải phạm vi 3 là tất cả các phát thải gián tiếp khác xảy ra trong chuỗi giá trị của doanh nghiệp, bao gồm cả các hoạt động thượng nguồn (upstream) và hạ nguồn (downstream):

• Vận chuyển và phân phối hàng hóa bởi bên thứ ba.
• Chất thải phát sinh từ hoạt động vận hành được xử lý tại bãi chôn lấp ngoài cơ sở.
• Hoạt động đi lại, công tác của nhân viên bằng các phương tiện công cộng hoặc máy bay.
• Sử dụng các sản phẩm và dịch vụ đã bán của doanh nghiệp.

Tại sao doanh nghiệp cần kiểm kê nguồn phát thải gián tiếp?

Thực hiện kiểm kê khí nhà kính gián tiếp không còn là hoạt động tự nguyện mà đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam vì các lý do sau:

1. Tuân thủ pháp lý: Nghị định 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định lộ trình giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tổ chức thị trường carbon trong nước. Việc kiểm kê chính xác giúp doanh nghiệp chuẩn bị sẵn sàng cho các đợt thẩm định của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
2. Đáp ứng rào cản thương mại quốc tế: Các thị trường lớn như EU đang áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Doanh nghiệp xuất khẩu cần nắm rõ quy định xác định phát thải gián tiếp CBAM để tránh các khoản thuế carbon phát sinh khi đưa hàng hóa vào châu Âu.
3. Tối ưu hóa chi phí và nâng cao uy tín: Xác định rõ nguồn phát thải giúp doanh nghiệp tìm ra các điểm nghẽn lãng phí năng lượng, từ đó áp dụng giải pháp tiết kiệm hiệu quả, hướng tới mục tiêu Net Zero.

Quy trình kiểm kê phát thải gián tiếp theo tiêu chuẩn ISO 14064-1 và GHG Protocol

Để xây dựng một báo cáo kiểm kê khí nhà kính theo ISO 14064-1 chuẩn chỉnh, doanh nghiệp cần tuân thủ quy trình khoa học gồm các bước sau:

Bước 1: Xác định ranh giới tổ chức và ranh giới báo cáo

Doanh nghiệp lựa chọn phương pháp kiểm soát (kiểm soát tài chính hoặc kiểm soát vận hành) để xác định những cơ sở, hoạt động nào sẽ được đưa vào phạm vi kiểm kê.

Bước 2: Nhận diện các nguồn phát thải gián tiếp

Liệt kê toàn bộ các hoạt động tiêu thụ điện (Scope 2) và các hoạt động thuộc chuỗi cung ứng (Scope 3) có phát sinh khí nhà kính.

Bước 3: Thu thập dữ liệu hoạt động

Thu thập số liệu thực tế từ hóa đơn tiền điện (kWh), hóa đơn mua hơi nước, quãng đường vận chuyển (km), lượng rác thải phát sinh (tấn). Doanh nghiệp có thể tham khảo thêm thông tin liên quan đến các nguồn năng lượng khác như phát thải từ LPG để làm phong phú nguồn dữ liệu đầu vào.

Bước 4: Áp dụng hệ số phát thải phù hợp

Sử dụng hệ số phát thải gián tiếp phù hợp. Đối với điện lưới, doanh nghiệp áp dụng hệ số phát thải điện lưới quốc gia mới nhất do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố hàng năm. Bạn có thể tìm hiểu chi tiết về cách áp dụng các chỉ số này tại bài viết về hệ số phát thải khí nhà kính của nguồn điện.

Bước 5: Tính toán và lập báo cáo

Áp dụng công thức tiêu chuẩn: Lượng phát thải = Dữ liệu hoạt động x Hệ số phát thải. Tổng hợp kết quả vào báo cáo kiểm kê khí nhà kính theo đúng biểu mẫu quy định.

Giải pháp kiểm soát và giảm thiểu nguồn phát thải gián tiếp hiệu quả

Sau khi có kết quả kiểm kê, doanh nghiệp cần chủ động triển khai các giải pháp giảm thiểu:

• Chuyển đổi sang năng lượng tái tạo: Lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái hoặc mua chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC) để giảm lượng phát thải Scope 2 về mức tối thiểu.
• Tối ưu hóa hiệu suất thiết bị: Thay thế hệ thống chiếu sáng LED, nâng cấp điều hòa hiệu suất cao, bảo trì định kỳ hệ thống động cơ điện.
• Xanh hóa chuỗi cung ứng: Ưu tiên lựa chọn các nhà cung cấp dịch vụ vận chuyển có lộ trình giảm phát thải, khuyến khích nhân viên sử dụng phương tiện công cộng hoặc làm việc từ xa khi phù hợp.

Dịch vụ tư vấn kiểm kê khí nhà kính chuyên nghiệp tại Envi Solutions

Việc tự thực hiện kiểm kê khí nhà kính gián tiếp đòi hỏi chuyên môn sâu về kỹ thuật và am hiểu tường tận các quy định pháp lý hiện hành. Envi Solutions tự hào là đơn vị đồng hành tin cậy của doanh nghiệp trong lộ trình chuyển đổi xanh.

Chúng tôi cung cấp dịch vụ tư vấn toàn diện bao gồm:

• Xác định ranh giới phát thải và lập danh mục nguồn phát thải khí nhà kính.
• Thu thập dữ liệu, tính toán lượng phát thải theo tiêu chuẩn ISO 14064-1:2018 và GHG Protocol.
• Xây dựng báo cáo kiểm kê khí nhà kính phục vụ nộp cơ quan quản lý và đối tác quốc tế.
• Tư vấn xây dựng kế hoạch giảm nhẹ phát thải khí nhà kính tối ưu chi phí.

Để nhận được sự hỗ trợ nhanh chóng và chính xác nhất từ đội ngũ chuyên gia của Envi Solutions, quý doanh nghiệp vui lòng liên hệ:

Công ty TNHH Envi Solutions
Văn phòng đại diện: 116 Nguyễn Văn Thủ, Phường Tân Định, TP. Hồ Chí Minh
Văn phòng Miền Nam: 232 Ung Văn Khiêm, Phường Thạnh Mỹ Tây, TP. Hồ Chí Minh
Văn phòng Miền Bắc: Tầng 6, Tòa nhà San Nam, số 78 Duy Tân, Phường Cầu Giấy, TP. Hà Nội
Hotline: 0986 301 755
Email: info@envi-solutions.com
Website: www.envi-solutions.com

Các câu hỏi thường gặp (FAQ) về nguồn phát thải gián tiếp

Hệ số phát thải gián tiếp của điện lưới Việt Nam lấy ở đâu?

Hệ số phát thải điện lưới quốc gia được công bố hàng năm bởi Cục Biến đổi khí hậu thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường. Doanh nghiệp cần cập nhật phiên bản mới nhất để đảm bảo tính chính xác cho báo cáo kiểm kê.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ có bắt buộc phải kiểm kê Scope 3 không?

Hiện nay, hầu hết các quy định bắt buộc tại Việt Nam (như Nghị định 06/2022/NĐ-CP) tập trung chủ yếu vào Scope 1 và Scope 2 đối với các cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp nằm trong chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc xuất khẩu sang các thị trường yêu cầu khắt khe, việc kiểm kê Scope 3 là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của đối tác.

Làm thế nào để giảm phát thải Scope 2 khi không thể tự lắp điện mặt trời?

Doanh nghiệp có thể lựa chọn mua điện từ các nguồn năng lượng tái tạo thông qua cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) hoặc mua các chứng chỉ thuộc tính năng lượng (như I-REC) để bù trừ cho lượng điện lưới tiêu thụ.